© Omroep Horst aan de Maas
Wanneer de meeste mensen hun ogen sluiten om te slapen, gaat er voor sommige dieren juist een wereld open. Dat geldt ook voor de trekvogels die dit najaar op weg zijn naar hun overwinteringsgebied. Veel vogels vliegen ook gedurende de nacht, maar door lichtvervuiling zullen niet alle vogels hun bestemming bereiken.
Dit is een artikel in aanloop naar de Nacht van de Nacht op zaterdag 24 oktober. Op die dag zenden we een speciale uitzending uit over lichtvervuiling in Horst aan de Maas.
Op het hoogste punt van de gemeente, de Zuringpeel, staat de voorzitter van Vogelwerkgroep ’t Hökske, Hans-Peter Uebelgünn. Gedurende het najaar is hij hier wel vaker om overvliegende trekvogels te tellen. “Deze locatie is speciaal, omdat je van hieruit heel ver kunt kijken.” De tellingen gebeuren meestal gedurende de dag, maar nu staat hij hier tijdens de nacht. “We staan hier voor het onderwerp lichtvervuiling, wat ook betrekking heeft op trekvogels.”
Trekvogels vliegen in het najaar naar gebieden waar meer eten voorhanden is. In de meer zuidelijk gelegen gebieden is het minder koud en zodoende is er ook meer eten beschikbaar. Tijdens deze tocht naar het zuiden vliegen vogels duizenden kilometers, gedurende de dag en nacht. Ze gebruiken daarbij verschillende handige trucs om te navigeren. Zo proberen veel vogels herkenbare onderdelen van het landschap te volgen, zoals de kustlijn, of een rivier. Ook wordt er gebruikgemaakt van het magnetische veld van de aarde. Tijdens de nacht vertrouwen veel vogels juist op de sterren om hun weg te vinden.
tekst gaat verder onder de video
Eeuwenlang waren de sterren en de maan de enige lichtbronnen tijdens de nacht, op een heldere nacht kon je er makkelijk duizenden tegelijk tellen. Tegenwoordig is het aantal sterren aan de hemel sterk afgenomen. De sterren zelf zijn niet verdwenen, die hangen nog steeds in het heelal. De zichtbaarheid van de hemel is echter wel afgenomen. Met de introductie van grootschalige verlichting verscheen er ook een ander fenomeen ten tonele: hemelgloed.
Hemelgloed is de weerkaatsing van kunstmatig licht op de hemel. Denk daarbij bijvoorbeeld aan de oranje gloed die van tuinbouwkassen of industriële gebieden afkomt. Vanaf de Zuringpeel heb je uitstekend zicht op al deze lichtbronnen. Uebelgünn vertelt wat je kunt zien in iedere windstreek: “Richting het zuiden ligt Toverland, richting het oosten ligt Trade Port West, het grote bedrijventerrein waar extreem veel licht vanaf komt, richting het noorden kijken we naar Venray, en in het westen kijken we richting de Mariapeel.”
Vogels die op de sterren vliegen lopen het risico van hun koers af te raken. Sommige vogels worden aangetrokken door de lichten, terwijl andere ze juist proberen te vermijden. In beide gevallen raken ze gedesoriënteerd en verliezen ze kostbare energie. “Als ze verdwaald raken dan verzwakken ze meestal ook wel”, vertelt Uebelgünn. “Het kost heel veel energie en dus we moeten ze denk eigenlijk wel wat meer gaan eten overdag om weer op de op de route te komen.”
Niet alle vogels zijn echter in staat om overdag extra eten tot zich te nemen. Vogels die over zee vliegen zijn mijlenver verwijderd van voedsel. Zo meldt de Vogelbescherming Nederland een incident waarbij 100.000 koperwieken rondom een felverlicht olieplatform op zee cirkelden.
Vogels die verward worden door de verlichting verliezen dus energie die ze eigenlijk nodig hebben om op hun overwinteringsoord te arriveren. Sommige vogels raken dusdanig verzwakt, dat ze sterven.
Uebelgünn moet eerlijk bekennen dat ze met de Vogelwerkgroep niet veel bezig zijn met de effecten van lichtvervuiling op vogels. “Wij hebben er in principe met de vogelwerkgroep nooit echt bij stilgestaan over dit onderwerp.” Toch schiet hem wel nog een opmerkelijk voorbeeld te binnen. “Ik merk zelf ook wel eens in het voorjaar bijvoorbeeld dat een roodborstje vlak bij een straatlantaarn begint te zingen.”
De kunstmatige verlichting veroorzaakt onnatuurlijk gedrag dat verschillende gezondheidsgevolgen met zich meebrengt. Zo wijst onderzoek van de Universiteit van Antwerpen bijvoorbeeld uit dat zangvogels zoals roodborstjes gebrekkige slaap ervaren door kunstverlichting, dat hun bloedwaardes veranderen als gevolg van de verlichting, en dat jonge vogels tijdens de verlichte nacht al beginnen te bedelen om voedsel.
De gevolgen van lichtvervuiling op vogels zijn uiteenlopend en verschillen van soort tot soort. Eenduidige oplossingen zijn daardoor lastig te vinden, toch lijkt het duidelijk dat de aftocht van de duisternis weinig positieve effecten met zich meedraagt.
Het volgende artikel in deze serie over lichtvervuiling gaat over vrouwveiligheid en straatverlichting. De speciale uitzending wordt uitgezonden op zaterdagavond om 18.00 uur.
